12 Eylül 1980, Türkiye'nin demokrasi tarihinde derin yaralar açan ve kanlı bir darbe olarak hatırlanan bir tarihtir. Bu darbenin arka planında, yaklaşık 4 ay süren hazırlık süreci yer almaktadır.
DARBECİLERİN PLANLARI: BAYRAK HAREKATI
Darbe planının kod adı "Bayrak Harekatı" olarak belirlenmişti. Ordu komutanlarına 11 Temmuz 1980'de harekete geçmeleri talimatı verilmişti. Ancak, dönemin Başbakanı Süleyman Demirel'in hükümeti 2 Temmuz'da güvenoyu alınca darbe planı ertelendi. Nihayet 12 Eylül sabahı, Türkiye'nin demokrasiye darbe vuracak planı uygulandı.
DARBE VE YENİ YÖNETİM
Darbe sonrası, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren önderliğindeki Milli Güvenlik Konseyi, ülkenin bütün yetkilerini elinde topladı. Darbeciler, Anayasayı kaldırarak Türkiye Büyük Millet Meclisi'ni lağvetti ve antidemokratik uygulamalara hız verdi.
SİVİL TOPLUM KURUMLARI VE POLİTİKACILAR ÜZERİNDEKİ ETKİLER
Sıkıyönetim ilan edildi ve birçok sivil toplum kuruluşu kapatıldı. Siyasi partiler kapatıldı ve önde gelen siyasetçiler sürgün edildi. Süleyman Demirel ve Bülent Ecevit Hamzakoy'a, Necmettin Erbakan ve Alparslan Türkeş ise Uzunada'ya gönderildi.
İDAMLAR VE İNSAN HAKLARI İHLALLERİ
Darbeciler, idam kararlarıyla da anıldılar. 9 Ekim 1980'de sol görüşlü Necdet Adalı ve ülkücü Mustafa Pehlivanoğlu idam edildi. Ayrıca, 17 yaşındaki Erdal Eren'in idamı, Yargıtay tarafından iki kez iptal edilmesine rağmen onaylandı ve 13 Aralık 1980'de gerçekleştirildi. Kenan Evren'in "Asmayalım da besleyelim mi?" ifadesi, darbecilerin insan hakları ihlalleri konusundaki tavrını gözler önüne serdi.
DARBE DÖNEMİNİN ETKİLERİ
12 Eylül döneminde 650 bin kişi gözaltına alındı, 210 bin davada 230 bin kişi yargılandı. 7 binden fazla kişi hakkında idam talep edildi ve 517 kişi ölüm cezasına çarptırıldı. Ayrıca, 50 kişi idam edildi, 14 bin kişi vatandaşlıktan çıkarıldı ve 30 bin kişi işten edildi.
DARBECİLERİN YARGILANMASI
1982'de kabul edilen anayasa, darbecilere ömür boyu dokunulmazlık hakkı verdi. Ancak, 12 Eylül 2010 referandumuyla bu madde anayasadan çıkarıldı ve darbecilerin yargılanması mümkün hale geldi. Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya hakkında açılan dava, sanıkların ölümleri nedeniyle düşürüldü ve dosya kapandı. Yargıtay, mal varlıklarına el konulması ve rütbelerin geri alınması konusundaki kararı onadı.
Anadolu Ajansı
