Samsun’un İlkadım ilçesindeki Atatürk Parkı’nda yer alan ve şehrin simgesi haline gelen Onur Anıtı, kim tarafından ne zaman yapılmıştır, resmi açılışı ne zaman gerçekleşmiştir, yaklaşan 19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı öncesi kaşınanlar, kafası basmayanlar ve aynı hataları tekrar edenler için kulağa küpe olacak bazı bilgileri anımsatmak istiyorum.
Onur Anıtı, Mustafa Kemal’in Samsun’a çıktığı noktaya dikilen anıt Kurtuluş Savaşı’nın başlangıcı sayılan bu anı simgelemektedir.
Onur Anıtı çirkin bir saldırıya da uğradı.
3 Şubat 2022 sabahı anıtın bulunduğu Atatürk Parkı’na araçla giren iki kişi, atın arka bacaklarına bağladıkları halatı araçla çekerek anıtı yıkma girişiminde bulundu.
Eylemlerini “Mustafa Kemal Atatürk’ü sevmemeleri ve heykellerine tahammül edemedikleri” şeklinde gerekçelendiren saldırganlar, Atatürk’ün hatırasına hakaret suçu kapsamsında tutuklanarak cezaevine gönderildiler.
Saldırı Türkiye çapında farklı kesimlerce tepkiyle karşılanırken, Samsunlu vatandaşlar da dört gün boyunca anıt çevresinde “saygı nöbeti” tuttular ve “sevgi çemberi” oluşturdular.
Anıtın heykeli Samsun Valisi Kazım Bey tarafından Samsun halkı adına Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel’e 1927 yılında sipariş edildi, aynı yıl 19 Mayıs günü kaidenin resmî temel atma töreni yapıldı. 1928 yılında Viyana’da başlayan heykelin yapım süreci 1931 yılında sonlandı ve heykel kaidesine 29 Ekim 1931 tarihinde dikildi. Resmî açılışı 15 Ocak 1932 tarihinde yapılarak cumhuriyet tarihinin on üçüncü anıtı, Heinrich Krippel'in ise Türkiye'deki dördüncü anıt çalışması oldu.
Samsun Valisi Kâzım Bey (Kâzım İnanç), 22 Ağustos 1926-21 Ekim 1928 tarihleri arasında görev yapmış korgeneral rütbeli bir asker ve siyasetçidir. Atatürk'ün isteğiyle bu göreve gelen İnanç, özellikle Samsun Onur Anıtı'nın temelinin atılması ve şehrin imarı süreçlerinde rol oynamış, daha sonra milletvekilliği yapmıştır.
Anıt için daha önce Ankara’daki Zafer Anıtı’nıı inşası için açılan yarışmayı kazanan Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel’e sipariş verildi.
Krippel, heykeldeki vücut ölçüleri ve surat kompozisyonunda daha önceki çalışmaları için Mustafa Kemal'in Ankara’daki ikâmetine giderek aldığı ölçüleri esas aldı, heykelin çalışmalarını da Türkiye'de gerçekleştirdi. Heykelin tunç döküm işlemleri ise 1928 yılında Viyana’daki Vereinigte Metallwerke dökümhanesinde başladı ve 1931 yılında 32 parça hâlinde sonlandı. Döküm aşamasından sonra temizlik ve rötuş işlemleri için dökümhanede birleştirilen anıt bu işlemlerin de tamamlanmasının ardından tekrar sökülerek her bir parça ayrı ayrı sandıklandı.
Heykelin gümrükten çıkarılmasını takiben ise kaideye monte edilme işlemleri başlatılarak Avusturyalı bir mühendisin de yardımıyla 29 Ekim 1931 tarihinde heykel kaideye monte edildi.
Anıtın resmî açılış töreninin Birinci İnönü Muharebesi zaferinin yıldönümü olan 10 Ocak 1932 tarihinde yapılması düşünülse de hazırlıkların tamamlanamaması nedeniyle ertelendi. Tören 15 Ocak 1932 tarihinde saat 14.00'da yapıldı.
Anıtın açılış törenine askerî bando, askerî kıta, şehirde görevli kolluk kuvvetleri, dernek ve resmî kurumlar, siyasetçiler, yerel halk ve çevre halkı katılım gösterdi. Açılışta Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'in ve Başbakan İsmet Paşa’nın gönderdiği telgraflar okundu. Bu iki telgrafın ardından dönemin valisi Mehmet Selim Bey bir konuşma yaparak heykelin açılışını yaptı.