Hutbe; hitap etmek kelimesinin kökünden türemiş bir kelime olup birilerine bir şeyler söylemek, bir şeyler anlatmak anlamına gelmektedir. Cuma namazının bir parçası olarak icra edilen Cuma hutbesi, Cuma namazını kılmak için camiye gelmiş olan cemaate hitap edilerek Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından hazırlanmış olan metinlerin okunulması, anlatılması şeklinde gerçekleştirilmektedir. Cuma hutbelerinin fıkhen geçerli olabilmeleri için bazı şartların yerine getirilmesi gereklidir. Bu şartlardan biri olarak; müminlerin din konularda veya yaşamlarında hayatlarını kolaylaştıracak, ilişkilerinde uyumu artıracak ve fikri olarak aydınlanmalarını sağlayacak bilgilerin verilmesidir. Yani Cuma hutbesi olarak müminlerin hayatlarını kolaylaştıracak bilgiler, dini konularda aydınlanmalarını sağlayacak bilgilerin sunulması en önemli şartlar arasındadır. Bu nedenle Cuma hutbesi, Diyanet İşleri Başkanlığı’nın ilgili birimleri tarafından hem dini konuları içerecek hem de dünyevi konuları içerecek şekilde hazırlanmaktadır.
Hutbenin Rüknü
Hutbenin rükü olarak bilinen yanı hutbenin temek unsuru olarak kabul edilen; Allah’ı zikretmek için hutbeye Elhamdulillah, sübhanallah, la ilahe illallah demek sureti ile başlanmalıdır. Ancak Ebu Yusuf ve Muhammed’e göre hutbenin rüknü, hutbe edilecek süre miktarınca zikir edilmesini gerektirmektedir. Yapılacak zikrin uzunluğu en az teşehhüd miktarı kadar olmalıdır. Bu süreyi belirleyebilmek için geçecek sürenin Tahiyyat duası süresi kadar olması gerekiyor. Bu şartlarda gerçekleşecek hutbenin 5 adet rüknü bulunuyor. Bunlar;
1) Hutbenin her iki bölümünde de Allah’a hamd etmek gereklidir.
2) Hutbenin her iki bölümünde de Peygamber efendimiz SAV için salavat getirilmelidir.
3) Hutbenin her iki bölümünde de takvayı tavsiye edilmelidir.
4) Hutbelerden birinde ayet okumak, hutbenin birinci kısmında okunması daha sevaptır.
5) Hutbenin ikinci bölümünde ise müminlere dua etmek hutbenin beş rüknünü oluşturmaktadır. Hutbenin rükünleri yerine getirilmeden irad edilmiş sayılmamaktadır.
Hanefiler İçin Hutbenin Özellikleri
Cuma hutbesi, Hanefiler içinde çok önemli olan Cuma namazı şartlarından biridir. Hanefiler için Cuma hutbesinin sahih olarak kabul edilebilmesi için;
1) Vakit içinde okunması gereklidir,
2) Cuma namazı farzından önce olması gereklidir,
3) Hutbe niyeti ile okunması gereklidir,
4) Cuma namazı niyeti ile camiye gelmiş olan cemaatin huzurunda okunması gereklidir.
Bu şartlara göre yerine getirilen Cuma hutbesi Hanefiler açısından sahih olarak kabul edilmektedir. Aksi durumda okunan Cuma hutbesi sahih olarak kabul edilmemekte olup yerine getirilmemiş olarak kabul edilir.
Malikilere Göre Cuma Hutbesi
Malikiler içinde Cuma hutbesi Cuma namazının en önemli şartlarından biridir. Malikiler için Cuma hutbesinin sahih olarak kabul edilebilmesi için şu şartlar yerine getirilmelidir.
1) Cuma namazını okuyacak olan hatibin cami cemaati karşısında ayakta olması gereklidir,
2) Hutbenin iki bölümünün de öğle vaktinden sonra irad edilmesi gereklidir,
3) Hutbenin her iki bölümünde de okunacak içeriklerin hutbe olarak nitelendirilecek içerikler olması gereklidir,
4) Mescidin, caminin veya Cuma namazının kılındığı yapının içinde irad edilmesi gereklidir,
5) Cuma namazının farzı olarak kılınacak namazdan önce irad edilmesi gereklidir.
6) Cuma hutbesi, cami cemaati olarak en az 10 kişi önünde okunmalıdır,
7) Arapça başlaması zorunlu olan ve açıktan okunması gereken Cuma hutbesi Arapça başlamadığı takdirde irad edilmiş sayılmaz.
Mesheplere göre farklı özelliklere sahip olan Cuma hutbesi günümüzde Cuma namazında farz namazından önce cami hocası veya hatip tarafından okunan bir hutbedir. Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından hazırlanan ve camilerde okunan Cuma hutbesi, dini ve insan hayatını kolaylaştıracak bilgilere sahip olmakla birlikte cami cemaat önünde okunması gerekli olan bir metin olarak hazırlanarak ilgili kişilere gönderilmektedir.
