Havza, Millî Mücadele’nin başlangıç safhasında Türk milletinin bağımsızlık bilincinin uyanmasında ve örgütlü direnişin temellerinin atılmasında önemli bir role sahip olmuştur.
19 Mayıs 1919’da Samsun’a sonra 25 Mayıs 1919’da Havza’ya geçen Mustafa Kemal Paşa, burada aldığı kararlarla Millî Mücadele’nin ilk somut adımlarını atmıştır.
1. Havza Genelgesi ve Önemi
28 Mayıs 1919 tarihinde yayımlanan Havza Genelgesi, Millî Mücadele tarihinin ilk resmî bildirisidir. Bu genelge ile Mustafa Kemal Paşa, tüm yurttaşları işgallere karşı protesto mitingleri düzenlemeye ve milli birlik oluşturmaya çağırmıştır.
Genelge, halkı ilk defa doğrudan direnişe davet eden bir çağrı olması bakımından büyük öneme sahiptir. Böylece Millî Mücadele’nin temeli olan millî irade kavramı ilk kez açık biçimde ortaya konmuştur.
“Hattı Müdafaa Yoktur, Sathı Müdafaa vardır ve o satıh bütün vatandır” düşüncesi ve mücadelesi Havza’da vücut bulmuştur.
2. Halkın Direniş Ruhunun Uyanışı
Havza’da gerçekleştirilen mitingler, Anadolu’nun farklı bölgelerinde de benzer eylemlerin yapılmasına örnek olmuştur. Halk, işgallere karşı tepkisini açıkça göstermeye başlamış; bu süreç, Anadolu genelinde millî bilincin yayılmasına zemin hazırlamıştır.
Bu dönemde Havza, yalnızca bir kasaba değil, Türk milletinin kaderine yön veren bir direniş sembolü haline gelmiştir.
Havza, Millî Mücadele’nin başlangıç noktalarından biri olarak Türk milletinin bağımsızlık azmini örgütlü hale getiren bir merkez olmuştur. Bu yönüyle Havza, Amasya genelgesine, Erzurum ve Sivas kongrelerine ve nihayetinde Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna giden yolun ilk adımıdır.
Havza Millî Mücadelenin ilk karargâhıdır.
Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün 18 gün kaldığı Havza Millî Mücadelenin ilklerine sahip olduğu gibi İLK KIVILCIMIN yakılmasına da vesile olmuştur. Kısa ve ana başlıkları ile Havza’da Millî Mücadelenin gerçekleştirilen ilkleri:
1.İlk Müdafai Hukuk Cemiyetinin Kurulması
2.Serdengeçtiler Teşkilatı (4,500 kişilik silahlı asker)
3.Düşmanlara karşı ilk silahlı Müdahale (Çeltek mevkiinde İngilizlere ait silahların ele geçirilmesi)
4.İlk Miting
5.İlk Genelge
6.İlk Uluslararası görüşme (Rus Albay Budyonni başkanlığındaki heyet)
7.İlk Gençlik Marşının Okunuşu
8.Askerliğe Veda
Bütün bu gerçekleştirilenlerin hepsi Havza’da Mustafa Kemal ATATÜRK’ün 18 gün kaldığı süre içerisinde olmuştur.
24 EYLÜL 1924’de Gazi Mustafa Kemal ATATÜRK Havza’ya 2’nci kez yaptığı ziyaretinde İLK CUMHURBAŞKANLIĞI FORSUNU Havzalılara hediye etmiştir.
Yazımın içeriğinde sadece ana hatlarına dokunduğun konular bile Havza’nın Gazi unvanını almasına yeterlidir.
Ancak ne yazık ki; 1925 yılında Amasya’ya bağlı bir ilçe olan Havza Samsun’a bağlanmıştır. Havza’nın bütün bir geçmiş tarihi silinip atılmıştır. Samsun 19 Mayıs 1919’u Amasya 12 Haziran 1919’u sahiplenirken HAVZA’NIN adı bile anılmamıştır. Buna rağmen Havzalılar Resmi Bayram kabul edilmese de 25 Mayıs’ı bir bayram havasıyla her yıl kutlamış 30 yıldır da festivale dönüştürerek Millî Mücadele Ruhu’nu her daim yaşatmışlardır.
Havza’nın ve Havzalıların Milli Mücadele’deki yeri ve önemini bizzat Mustafa Kemal Paşa’nın sözleri ile hatırlatmak isterim :
"Sizinle en önemli, en yeisli günlerde tanıştım. Aranızda günlerce kaldım. Bana mazinin hatırasını tekrarlatan şu daire içinde kıymet kar mesai ve muavenetinizden (yardımlarınızdan) pek müstefit oldum (faydalandım). Eğer havzalıların o samimi ve metin hüsnü kabulleri olması ve eğer Havzanın nafi (faydalı) Şifalı kaplıcaları ahval-i sıhhiyem üzerinde müspet bir tesir bırakmasaydı, emin olununki inkılap için çalışmayacaktım. Bundan dolayıdır ki Havza ve havzalılara çok şey borçluyum. Kalbi rabıtam ebediyen saklayacak ve sizi hiç unutmayacağım. İlk cüreti, ilk cesareti gösteren sizlersiniz inkılap ve Cumhuriyet tarihinde kahraman Havzanın ve havzalıların büyük bir yeri vardır."
1924’te Bizzat Mustafa Kemal ATATÜRK tarafında Havzalılara söylenen bu sözlerin açılı ise lütfen dikkat edin eğer Havzalıların o samimi ve metin Hüsnü kabulleri olmasaydı belki de inkılap için çalışamayacak Samsun’a geri dönüp Bandırma Vapuru ile İstanbul’a dönecektim.
Bu noktada:
1- 25 Mayıs’ın Bağımsızlık ve Hürriyet bayramı olarak resmi olarak kutlanılması,
2- 25 Mayıs ATATÜRK’Ü anma Termal Turizm Festivalin yerelden çıkartılıp ULUSLARARASI festivale dönüştürülmesi,
3- Samsun Büyükşehir ATATÜRK EVİ müzesi adı ile kullanılan Millî Mücadelenin İlk karargâhının asıl adı olan “9’ncu ordu Müfettişi Havza Karargâhı” olarak veya ‘’Havza İL KIVILCIM MÜZESİ’’ olarak adının değiştirilmesi en büyük dileğimizdir.
Sosyal Medyada ki Havzalılar grubunun Belediye Başkanlığı nezdindeki müracaatları olan Havza ve Atatürk Evine İlk Kıvılcım unvan ve nişanesinin verilmesi adına yapmış oldukları çalışmaları da eksikliklerine rağmen destekliyorum.
Ayrıca bu konulara hassas ve duyarlı olan gerekli ilgi ve alakayı bir Havzalı gibi düşünüp bunu yakinen gösteren Havza İlçesi Kaymakamı Sayın Mustafa AYVAT ‘ada teşekkür ederim.
Saygılarımla.
ALLAH (C.C) YAR VE YARDIMCIMIZ OLSUN