Şehribani’den Şenpazar’a: Bir İlçe Adının Sözlü Tarihteki Yolculuğu

Şenpazar adının geçmişine dair farklı anlatılar, bir yer adının dil, hafıza ve idari kullanım içinde nasıl dönüşebildiğini gösteriyor.

Aynı yerin farklı kuşaklar tarafından başka başka adlarla anılması, çoğu zaman tek bir doğru cevaptan daha ilginç bir soru doğurur: Bir ad ne zaman ve nasıl değişir? Şenpazar için anlatılan Şehribani, Şarabani ve Şarbana biçimleri de bu merakı canlı tutar. Bu adların hangi aşamada, hangi ses değişimleriyle ve hangi kullanım çevrelerinde birbirini izlediğini kesin bir çizgi halinde göstermek kolay değildir. Buna karşılık sözlü anlatılar, ilçenin geçmişini hatırlama biçimleri hakkında önemli ipuçları sunar.

Bir yer adının birden fazla hikayesi olabilir

Yer adları yalnızca haritalarda görülen sabit işaretler değildir. İnsanların konuşma alışkanlıkları, komşu yerleşimlerle kurdukları ilişkiler, resmi kayıtlar ve kuşaktan kuşağa aktarılan söyleyişler bir adın biçimini değiştirebilir. Şenpazar çevresinde anılan Şehribani, Şarabani ve Şarbana gibi adlar da bu açıdan ele alınabilir. Bunları kesin bir kronolojiye yerleştirmek yerine, aynı yer hakkında farklı dönemlerde üretilmiş veya korunmuş söyleyiş biçimleri olarak değerlendirmek daha ihtiyatlıdır. Sözlü tarih, çoğu zaman kesin tarih vermekten çok, topluluğun neyi hatırlamaya değer bulduğunu gösterir.

Bu çeşitlilik, yazılı kaydın bulunmadığı veya gündelik kullanımın kayda tam yansımadığı dönemlerde daha görünür hale gelir. Aynı köyün ya da mahallenin adı, yöresel ağız içinde başka, resmi evrakta başka bir biçime yaklaşabilir. İnsanların başka yerlere göç etmesi, geri dönmesi veya farklı kuşakların aynı sözcüğü farklı seslendirmesi de değişimi hızlandırabilir. Böylece tek bir adın çevresinde birden fazla dilsel hatıra birikebilir.

Tekke ve Şeyh Şir Ali Bani anlatısı

Yerel anlatılardan birinde adın, bölgede bulunduğu söylenen bir tekke ve Şeyh Şir Ali Bani adıyla ilişkilendirildiği görülür. Bu bağlantı, belgelenmiş bir tarihsel hüküm gibi değil, rivayet niteliğinde ele alınmalıdır. Rivayetlerin değeri de burada ortaya çıkar: Bir yerin geçmişini anlatan insanlar, dini yapıları, kişilerle ilgili hatıraları ve eski söyleyişleri aynı hikaye içinde birleştirebilir. İlçeyle ilgili güncel içerikleri izlemek isteyenler için Kastamonu Şenpazar Haberleri ayrı bir başlık altında takip edilebilir; ancak geçmişe dair sözlü anlatılar değerlendirilirken haber dili ile tarihsel kanıt birbirinden ayrılmalıdır.

Bağcılık ve imalathane rivayetinin işaret ettiği hafıza

Şenpazar adının eski biçimlerine ilişkin başka bir anlatı, bağcılık ve şarap imalathanesi fikri etrafında şekillenir. Bu anlatının da doğrulanmış bir üretim tarihi olarak sunulması doğru olmaz. Daha anlamlı olan, böyle bir rivayetin neden yaşamaya devam ettiğini sormaktır. Tarımsal faaliyetler, ürün işleme biçimleri ve geçim pratikleri yer adlarının açıklanmasında sık kullanılan hafıza unsurlarıdır. İnsanlar bir adı anlamlandırırken, çevredeki ekonomik uğraşlarla ses benzerliklerini bir araya getirebilir. Böylece bir kelimenin kökeni üzerine anlatılan hikaye, aynı zamanda geçmiş yaşam düzenine ilişkin toplumsal bir tasavvur taşır.

Telaffuz değişikliği tek başına yeterli açıklama değildir

Şehribani, Şarabani veya Şarbana gibi biçimlerden Şenpazar adına geçişi yalnızca seslerin zamanla değişmesiyle açıklamak cazip görünebilir. Oysa yer adları, konuşma dili kadar idari kullanımın da etkisi altındadır. Bir adın resmi kayıtlarda tercih edilmesi, okulda, posta adresinde, kamu hizmetlerinde ve yerel basında tekrarlanması zamanla ortak kullanımı güçlendirebilir. Buna karşılık eski adlar aile anlatılarında, komşuluk dilinde veya belirli kuşakların hafızasında yaşamayı sürdürebilir. Bu nedenle resmi ad ile gündelik söyleyiş arasında uzun süre devam eden bir yan yana varoluş mümkündür.

Toplumsal hafıza adı değiştirirken hikayeyi korur

Bir yer adının dönüşümü, yalnızca kelimenin biçim değiştirmesi değildir; eski ve yeni adlara yüklenen anlamların yeniden düzenlenmesidir. Şenpazar örneğinde sözlü anlatılar, geçmişte kullanılan adları bugünkü adla bağlama çabası taşır. Bu çaba sırasında tekke, bir din büyüğü, bağcılık ya da üretim faaliyeti gibi farklı unsurlar anlatıya dahil olabilir. Bunların her biri aynı derecede belgelenmiş bilgi değildir ve aralarındaki farkı korumak gerekir. Yine de bu hikayeler, insanların yaşadıkları yere tarihsel süreklilik kazandırma isteğini görünür kılar.

Şenpazar adının geçmişi üzerine anlatılanları değerlendirirken en sağlıklı yaklaşım, rivayet ile doğrulanabilir bilgiyi birbirine karıştırmamaktır. Şehribani, Şarabani ve Şarbana gibi biçimler, yerel hafızanın farklı katmanlarını temsil eden işaretler olarak okunabilir. Bir adın bugünkü haline ulaşmasında telaffuz, resmi kullanım ve toplumsal benimseme birlikte rol oynayabilir. Böyle bakıldığında yer adları, bir bölgenin tarihini tek başına kesinleştiren kanıtlar olmaktan çok, hafızanın geçmişi nasıl seçtiğini, dönüştürdüğünü ve aktardığını gösteren canlı göstergelere dönüşür.

Kaynak: Haber Merkezi