Kutadgu Bilig aslında Türkler için yeni bir İslam medeniyetin kapılarını aralayan kurucu, kök metinlerden biri hatta ilkidir. Kutadgu Bilig’de her kesimden insanın, her aşamada istifadesine sunulmuş olan nasihatname (öğütname) niteliğinde kimi tavsiyeler vardır. Bunların tamamı aslında insana mutlu olmanın kapılarını aralar. Bunlardan bazıları genel olarak âdab-ı muaşeret olarak kültürümüzde yer alan görgü kurallarıdır. Bu kurallardan bazıları ise şunlardır:
Hükümdar Gündoğdu: Aydoldu, konuş; niçin susuyorsun, sana ne oldu? dedi.
Aydoldu cevap verdi: Ey beylerbeyi, bir bilge kişi ne demiş: "Sana sorulmadan söz söyleme!" Biri ihtiyaç duyup da bir adamı çağıracak olursa, söze başlama sırası, çağıran adama düşer. Kendine sorulmadan söze başlamamalıdır. Yine şunu bil ki, kendine sorulmadan beylerin huzurunda konuşan adama ya deli ya da ahmak denir. Kırmızı dil ömür kısaltır. (KB: 957-967. beyit / Çağbayır, 2018: 75)
Hükümdarın Aydoldu’ya suali: Söz, ne zaman çok sayılır, ne zaman az?
Aydoldu’nun cevabı: Fazla söz sormadan söylenen ve gönlü daraltan sözdür. Az söz, sorulduğunda bir ihtiyacı karşılayacak kadar söylenen sözdür. (KB: 1005-1006. beyitler / Çağbayır, 2018: 77)
Hükümdar tekrar sordu: Sözün doğrusunu kimden dinlemeli ve sözü kime söylemeli?
Aydoldu cevap verdi: Bana bilge kişinin söylediğine göre, çok iyi dinlemeli, fakat birer birer ve azar azar konuşmalıdır. Çok konuşmakla bilgin olunmaz; ancak çok dinlemekle bilgin başköşeye geçebilir, sözü dinlenen birisi olabilir. İnsan dilsiz olursa öğrenebilir, fakat sağır olursa konuşulanlardan bir bilgi edinemez. (KB: 1012-1016. beyitler / Çağbayır, 2018: 78)
Aydoldu’nun oğlu Ögdülmüş’e nasihati: Alçak gönüllü ol, büyük söz söyleme. Bu dünya için kendini ateşe atma. Bir başkasının malını bedelsiz alma, sahiplenme. Kimseye zulmetme. Çok yemek yeme. Gönül sırrını açıklama. Başkalarını kıskanma. Kötü arkadaşı yanına yaklaştırma; sana zararı dokunur. İkiyüzlü adama sırrını açıklama; sırrın hemen yayılır. Her söyleneni dinle, fakat hemen inanma. (KB: 1278-1301. beyitler / Çağbayır, 2018: 90)
Kendine denk olan birini dost edin. İnsan ancak kendine denk olanla anlaşabilir. Kötüden arkadaşın olmasın, kötü arkadaş seni yolundan şaşırtır. İyi tanınmak için de kötülerden uzak durup iyilerle ahbaplık etmek gerekir. (KB: 4193-4195. beyitler / Çağbayır, 2018: 233)
Öğdülmüş’ünOdgurmuş’a nasihati ise şöyledir:Sana saygı gösterene saygılı ol. Kibirli olma. Elini kolunu sallayarak saraya girme. Selamlaşma sırasında çok fazla senli benli davranma. Yerini bilerek otur. Bağdaş kurma, yan gelip oturma. Bacaklarını ayırıp oturma. İnsanları incitme, daima nazik ol. Aksırıp sümkürme. Yüksek sesle, kahkahalarla gülme. Tırnak koparma, kesme.
Beyler yemeğe davet ederlerse icabet et. Tok olsan bile beylerin yemeğini reddetme. Edep ile ye. Sağ elini kullan. Yemeğe Allah'ın adı ile başla. Başkalarını önündeki yemeğe elini uzatma, kendi önünden ye. Kemik sıyırma, başkalarına yemek uzatma. Oburluk etme, çabuk çabuk yeme, ama naz da etme. İnsan ne kadar tok olsa da beyin yemeğini yemelidir; bu beylerin yemeği ikbalin başlangıcıdır. (KB: 4110-4133. beyitler / Çağbayır, 2018: 229)
Görmek istersen kendin hürmet / Başkalarına etmelisin sen de hürmet.
Arkadaşın herhangi bir sebeple sana düşman olacak olursa o senin içini dışını bildiğinden çok zarara uğrarsın. Onun için dostunu düşman edinmemeye çalış. Sen kendini nasıl gözetirsen arkadaşını da öyle gözet. Dost edinmek kolaydır, ama bu dostluğu korumak zordur. Şu tür insanlardan uzak dur: Gammaz ve müfteri, ikiyüzlü, menfaatperest ve sarhoş kişilerden. Bunlar senden yararlandıkları sürece iyi olur, yararlanamazlarsa düşman kesilirler. (KB: 4264-4274. beyitler / Çağbayır, 2018: 236)
Kendinden büyüklerin sözüne karşı gelme, cevap vereceğin zaman kaba konuşma. "Siz" diyenlere sen de "siz" sözünü kullan ki karşıdakine nazik davranmış olasın. Kendi akranlarını sık sık ziyaret et; onlara katıl ve onlarla münasebetini kesme. Sana gerçekten hürmet edenlere sen de hürmet göster. İyilere karşı daima iyi ol; kötülere karşı da kötülükleri nispetinde tavır koy. (KB: 4275-4311. beyitler / Çağbayır, 2018: 237-238)
Kaynak: Yaşar Çağbayır; Kutadgu Bilig Çevirisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yay., Ankara: 2018.