‘Yarın Cumhuriyet İlan Edeceğiz’

Türkiye'nin devlet biçimi olarak Cumhuriyet'in kuruluş kararının nasıl verildiğini kurucusu anlatıyor: "Yemek sırasında 'Yarın Cumhuriyet ilân edeceğiz' dedim." Mustafa Kemal'in "Nutuk"undan aktarıyoruz.

Mustafa Kemal, Cumhuriyet Halk Partisi'nin 15 -20 Ekim 1927'de Ankara'daki İkinci Kurultayı'na verdiği 36,5 saat süren ve altı günde okunan “Nutuk” olarak bilinen hitabesinde Osmanlı Devleti'nin dağılmasından o güne kadar devletin geçirdiği evrime ilişkin değerlendirmesini ortaya koymuştu. Nutuk'ta Cumhuriyet kararının verilişi ve ilanının öyküsüne ayrılan bölümü Cumhuriyet'in 85. yılında okurlara kurucusunun ağzından bir kere daha aktarıyoruz. Her şeyden çok süssüz, abartısız ve dolaysız anlatımıyla dikkati çeken "Nutuk", yeni devletin ortaya çıkışını, güncel Cumhuriyet efsanelerinden çok daha anlaşılabilir ve yalın bir biçimde ortaya koyuyor. 

“28 Ekim günü geç saatlerde, toplantı halinde bulunan Parti [Cumhuriyet Halk Partisi] Yönetim Kurulu tarafından davet edildim. Parti Yönetim Kurulu BaşkanıFethi Bey'di. Fethi Bey, parti adına Yönetim Kurulu'nca bir [Bakanlar Kurulu] aday listesi hazırlandığını ve bu konuda Parti Genel Başkanı olarak benim de görüşümün alınması uygun görüldüğü için toplantılarına davet ettiklerini bildirdi.

Hazırlanan listeye göz gezdirdim. Bence uygun olduğunu, ancak, bu listede adları bulunan kimselerin de görüşlerinin alınması, kabul edip etmeyeceklerinin sorulması gerektiğini söyledim. Bu teklifim uygun görüldü. Söz gelişi, Dışişleri Bakanlığı için söz konusu edilen Yusuf Kemal Bey'i davet ettik. Yusuf Kemal Bey, bu listeye giremeyeceğini bildirdi. Bundan ve buna benzer bazı durumlardan anladım ki, Parti Yönetim Kurulu da kabul edilebilir kesin bir aday listesi hazırlayamamaktadır. Yönetim Kurulu üyelerine, gereken kimselerle daha sıkı temas kurarak kesin bir liste tespit etmelerini tavsiye ettikten sonra yanlarından ayrıldım.

Gece olmuştu Çankaya'ya gitmek üzere Meclis binasından ayrılırken, koridorlarda beni beklemekte olan Kemâlettin Sami ve Hâlit Paşa'lara rastladım. Ali Fuat PaşaAnkara'dan hareket ederken bunların Ankara'ya geldiklerini o günkü gazetede "Bir uğurlama ve bir karşılama" başlığı altında okumuştum. Daha kendileriyle görüşmemiştim. Benimle konuşmak üzere geç vakte kadar orada beklediklerini anlayınca, akşam yemeğine gelmelerini, Millî Savunma Bakanı Kâzım Paşa vasıtasıyla kendilerine bildirdim. İsmet Paşa ile Kâzım Paşa'ya ve Fethi Bey'e de Çankaya'ya benimle birlikte gelmelerini söyledim. Çankaya'ya gittiğim zaman, orada, beni görmek üzere gelmiş bulunan Rize Milletvekili Fuat, Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey'lerle karşılaştım. Onları da yemeğe alıkoydum. Yemek sırasında: "Yarın Cumhuriyet ilân edeceğiz" dedim. Orada bulunan arkadaşlar, derhal düşünceme katıldılar. Yemeği bıraktık. O dakikadan itibaren, nasıl hareket edileceği konusunda kısa bir program yaparak arkadaşları görevlendirdim.” (Alıntı)