Atatürk'ün Çankaya Sofrası

Atatürk'ün Çankaya sofrası bir arkadaş gurubunun zaman zaman bir araya gelip yemek yedikleri sohbet ettikleri ve vakit geçirdikleri bir toplanma alanı değildi. 

Bu sofralar; yeni kurulan devletin sorunlarının tartışıldığı, farklı görüşlerin dinlendiği, bilimsel ve düşünsel değerlendirmelerin yapıldığı, siyasal kararların olgunlaştırıldığı bir müzakere ortamıydı.

Atatürk'ün yönetim anlayışında akıl, bilim, tartışma, eleştiri ve istişarenin nasıl bir yer tuttuğunu anlamak bakımından Çankaya sofraları önemli bir tarihsel inceleme konusudur.

Dr. Tevfik Rüştü Aras’ın anlatımlarını içeren ve Fikret Bila tarafından kaleme alınan ‘Atatürk'ün Sofrası’ adlı çalışmasının işaret ettiği tarihsel çerçeve, bu konuyu yalnızca bir biyografi veya anı konusu olmaktan çıkarıp Cumhuriyet'in kuruluş kültürü ve siyasal düşünce tarihi açısından ele almamıza kapı açmıştır. 

Çankaya sofrasının tarihsel ve düşünsel anlamı

Atatürk'ün Çankaya sofrası, Cumhuriyet'in kuruluş döneminin en dikkat çekici düşünsel ve siyasal buluşma ortamlarından biridir. Bu sofraların özelliği, devlet yönetiminin yalnızca resmî kurumların gündemleriyle sınırlı tutulmaması; ülkenin geleceğini ilgilendiren meselelerin farklı bilgi ve deneyimlere sahip kişilerle birlikte tartışılmasıdır.

Tarihçi Şaduman Halıcı'nın 2008 yılında Erdem dergisinde yayımlanan “İsmail Müştak Mayakon'un Atatürk'ün Sofrasında Tuttuğu Notlar” başlıklı araştırması bu konuda önemli bir akademik kaynaktır.

Halıcı, Atatürk'ün sofrasını devlet adamlarının, bilim insanlarının, dilcilerin, tarihçilerin ve sanatçıların bir araya geldiği; ülke ve dünya sorunlarının, felsefi ve bilimsel konuların tartışıldığı bir fikir meclisi olarak tanımlamaktadır. Atatürk'ün katılımcıları dinledikten sonra kendi görüşlerini de tartışmaya katarak bir senteze ulaşmaya çalıştığını belirtmektedir.

Bu tespit, Çankaya sofrasının işlevini anlamak bakımından önemlidir. Çünkü burada söz konusu olan, yalnızca bir liderin çevresindeki insanlarla sohbet etmesi değil; bilginin, deneyimin, eleştirinin ve farklı düşüncelerin devlet yönetimiyle buluştuğu bir istişare kültürüdür.

Abdullah Erdoğan'ın 2019 yılında Journal of Universal History Studies dergisinde yayımlanan “Atatürk'ün Sofrası” başlıklı araştırması da bu yaklaşımı desteklemektedir. Erdoğan, sofralarda iç ve dış politika, ekonomi, tarih, coğrafya, dil, bilim ve devrim hareketlerinin ele alındığını ortaya koymaktadır. Ayrıca bu sofraların hükümet merkezi olarak değerlendirilmemesi gerektiğine dikkat çekmektedir.  

Çankaya sofrası, çağdaş bir toplum, çağdaş kültür ve demokratik devlet kuruluş düşüncesinin tartışıldığı, geliştirildiği ve olgunlaştırıldığı bir düşünce ortamıydı.

Bu nedenle Çankaya sofralarını bir tür milli birlik ve ortak akıl akademisi olarak nitelendirmek, tarihsel işlevini açıklayan güçlü bir değerlendirme olacaktır.

Cumhuriyet'in ilanı, Çankaya sofrasında olgunlaşan tarihsel karardır

Çankaya sofralarının tarihsel önemini gösteren en çarpıcı olay, hiç kuşkusuz Cumhuriyet'in ilanına giden süreçtir.

1923 yılı, Millî Mücadele'nin askerî zaferle sonuçlandığı, yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınma sürecine girdiği ve devletin siyasal yapısının yeniden düzenlendiği bir dönemdir.

Saltanat kaldırılmış, Ankara başkent olmuş, fakat devletin yönetim biçimi anayasal düzeyde henüz Cumhuriyet olarak tanımlanmamıştı.

Meclis hükümeti sistemi içinde yaşanan yönetim güçlükleri, yürütmenin yapısına ilişkin sorunları daha görünür hâle getiriyordu.

26 Ekim 1923 tarihinde Mustafa Kemal Paşa'nın başkanlığında Çankaya'da toplanan Vekiller Heyeti, Fethi Okyar Hükümeti'nin istifasını kararlaştırmış  ve bu gelişme, hükümet bunalımının aşılması ve yönetim sisteminin yeniden düzenlenmesi ihtiyacını ortaya çıkarmıştı.

Ardından 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya'da tarihî toplantı gerçekleşti.

Toplantıda Kâzım Paşa (Özalp), İsmet Paşa (İnönü), Fethi Bey (Okyar), Rize Milletvekili Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey bulunuyordu.

Atatürk, arkadaşlarına; “Yarın Cumhuriyeti ilan edeceğiz.”diyerek kararını açıkladı.

Bu açıklama üzerine Cumhuriyet'in ilanının anayasal yöntemi tartışıldı. Atatürk ve İsmet Paşa, gece boyunca Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun ilgili maddeleri üzerinde çalışarak gerekli değişiklikleri hazırladılar.

29 Ekim 1923 günü önce Halk Fırkası Meclis Grubunda, ardından Türkiye Büyük Millet Meclisinde anayasa değişikliği kabul edildi. Böylece Türkiye Devleti'nin hükümet şeklinin Cumhuriyet olduğu hukuken ilan edildi ve Mustafa Kemal Paşa Cumhurbaşkanı seçildi.

Burada tarihsel bakımdan önemli olan, altı çizilmesi gereken husus; Cumhuriyet'in ilanı, bir akşam yemeğinde alınmış kişisel bir kararın doğrudan uygulanmasından ibaret değildir. Çankaya Sofrasında yapılan değerlendirme ve görüş alışverişini, anayasa değişikliği hazırlık çalışması, parti grubu müzakeresi ve TBMM kararı izlemiştir.

Bu süreç, siyasal liderlik ile anayasal meşruiyetin nasıl bir araya getirildiğini göstermektedir.

Çankaya sofrasında düşünce ve irade ortaya konulmuş, hukuki karar ise milletin temsilcilerinden oluşan Mecliste alınmıştır.

Dolayısıyla 28 Ekim gecesi, Cumhuriyet'in ilan kararının siyasal bakımdan açıklandığı ve yönteminin olgunlaştırıldığı tarih; Cumhuriyet'in hukuken ilan edildiği 29 Ekim’dir.

Bu olay, Çankaya sofralarının tarihsel anlamını açıklayan en somut örnektir.

Devam edecek (Çankaya sofrasında bilim, sanat, tarih ve siyaset/2)