Çankaya Sofrasında Bilim, Sanat, Tarih Ve Siyaset

Çankaya sofrasının gündemi yalnızca devlet yönetimi ve günlük siyasal sorunlardan ibaret değildi.

Atatürk'ün düşünce dünyasında; tarih, dil, kültür, sanat, müzik, felsefe, eğitim ve bilim çağdaş bir toplum oluşturmanın temel unsurlarıydı.

Sofrada bu konuların tartışılması, Cumhuriyet'in yalnızca bir rejim değişikliği değil, toplumsal ve kültürel dönüşüm projesi olarak tasarlandığını gösterir.

Şaduman Halıcı, İsmail Müştak Mayakon'un bu sohbetlerden aldığı notlar üzerinden önemli bir örnek sunmaktadır.

2-3 Ekim 1937 gecesi Park Oteli'nde yapılan bir sofra toplantısında müzik konusu ele alınmış; dönemin kadın havacıları Naciye Toros, Yıldız Uçman ve Perihan Eldeniz'in de aralarında bulunduğu katılımcılarla müzik ve sanat üzerine tartışmalar yapılmıştır. Bu kayıtlar, Atatürk'ün sanatın gelişimine ve insan zekâsına verdiği önemi anlamak açısından değerlidir.  

Atatürk'ün sofrasında bilim insanlarıyla bilim, sanatçılarla sanat, tarihçilerle tarih konuşuluyordu. Ancak bu tartışmaların ortak paydası, Türkiye'nin çağdaşlaşması ve insanın düşünsel kapasitesinin geliştirilmesiydi.

Cumhuriyet'in kültür ve eğitim politikalarının arkasında da bu düşünce anlayışını görmek mümkündür.

Dil ve Tarih kurumlarının kurulması, üniversite reformu, eğitimde birliğin sağlanması, sanat kurumlarının geliştirilmesi ve kadınların toplumsal yaşama katılımının genişletilmesi, bu düşünsel atmosferin dışında değerlendirilemez.

Bununla birlikte, her Cumhuriyet devriminin doğrudan Çankaya sofrasında kararlaştırıldığını söylemek de tarihsel açıdan doğru değildir. Ancak,  Devrimlerin her birinin belli tartışma sürecinden geçen hazırlık;  siyasal karar ve uygulama süreçleri vardır. Çankaya sofrasının önemi, bu dönüşümlerin düşünsel zeminini besleyen tartışma kültüründe aranmalıdır.

Çankaya sofrasının yönetim anlayışı/ Dinlemek, tartışmak ve senteze ulaşmak

Çankaya sofrasının belki de en önemli özelliği, Atatürk'ün karar verme yöntemine ilişkin ipuçları sunmasıdır.

Bir ülkenin yönetimi yalnızca yöneticinin bilgisi ve deneyimiyle sınırlı tutulamaz. Toplumun farklı kesimlerinin birikimi, bilim insanlarının araştırmaları, sanatçıların duyarlılığı, bürokratların deneyimi ve siyasetçilerin değerlendirmeleri bir araya geldiğinde daha kapsamlı bir düşünce zemini oluşur.

Atatürk'ün sofrasında bu farklı birikimlerin buluşturulması, istişare kültürünün somut bir örneğidir.

Atatürk'ün beklenmedik zamanlarda bilim, sanat, kültür, siyaset gibi çeşitli konular üzerinde yetkin biçimde fikir alışverişinde bulunabilme özelliği;  Şaduman Halıcı'nın çalışmasında İsmet İnönü’nün beyanı olarak  aktarılmaktadır.

Milli birlik düşüncesi ve farklılıkların ortak gelecek etrafında buluşması

Atatürk'ün Çankaya sofrasını milli birlik açısından değerlendirdiğimizde, karşımıza yalnızca bir yönetim yöntemi değil; aynı zamanda bir millet oluşturma anlayışı çıkar.

Millî Mücadele, farklı toplumsal kesimlerin, siyasi görüşlerin ve bölgelerin ortak bağımsızlık hedefinde birleşmesiyle başarıya ulaşmıştı. Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra ise bu birlikteliğin bağımsız bir devletin ve çağdaş bir toplumun inşasına dönüştürülmesi gerekiyordu.

Bu dönüşümün temelinde, ortak bir gelecek tasavvuru oluşturmak bulunuyordu.

Çankaya sofrası, bu açıdan farklı mesleklerden, düşünce alanlarından ve siyasal görevlerden gelen insanların aynı masa etrafında buluşabildiği bir ortam oluşturuyordu.

Buradaki milli birlik anlayışını, herkesin aynı düşünmesi şeklinde yorumlamamak gerekir. Asıl mesele, farklı düşüncelerin ülkenin ortak çıkarları ve geleceği çerçevesinde tartışılabilmesidir.

Çünkü milli birlik, farklılıkların ortadan kaldırılması değil, farklılıkların ortak bir yurttaşlık ve gelecek bilinci içinde buluşturulmasıdır.

Bu yaklaşım, Cumhuriyet'in temelindeki millet egemenliği düşüncesiyle de ilişkilidir.

Atatürk'ün Cumhuriyet anlayışında millet, yalnızca devletin yönettiği bir topluluk değil; egemenliğin sahibi, devletin kuruluş nedeni ve siyasal meşruiyetin kaynağıdır.

Bu nedenle milli birliğin kalıcı olması, vatandaşların devletin kuruluşuna, yönetimine ve geleceğine ilişkin söz sahibi olabilmeleriyle mümkündür.

Çankaya sofralarının tarihsel deneyiminden çıkarılabilecek önemli sonuçlardan biri de budur: Ortak gelecek, ortak düşünme ve tartışma kültürüyle inşa edilir.

Atatürk'ün Çankaya sofraları, Cumhuriyet tarihinin yalnızca anekdotlarla hatırlanacak bir parçası değildir. Bu sofralar, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş dönemindeki siyasal düşünceyi, bilim ve kültür anlayışını, istişare yöntemini ve çağdaşlaşma hedefini anlamak için önemli bir tarihsel kaynaktır.

Fikret Bila'nın Atatürk'ün Sofrası adlı kitabının gündeme taşıdığı bu konu, Şaduman Halıcı ve Abdullah Erdoğan'ın akademik çalışmalarıyla da farklı yönlerden incelenmiştir. Bu araştırmalar, sofranın yalnızca bir yemek ve sohbet ortamı olmadığını; siyaset, bilim, tarih, sanat ve ülke sorunlarının tartışıldığı bir fikir ortamı olduğunu ortaya koymaktadır.

28 Ekim 1923 akşamında Çankaya'da dile getirilen Cumhuriyet kararı, bu sofraların tarihsel önemini simgeleyen en çarpıcı örneklerden biridir.

Ancak Çankaya sofralarının asıl önemi, Cumhuriyet'in nasıl bir devlet ve toplum düzeni kurmak istediğine ilişkin düşüncelerin tartışılmasına imkân veren bir ortam oluşturmasındadır.

Atatürk'ün bu deneyimi bize şunu düşündürmektedir:

Bir devletin geleceği, yalnızca yöneticilerin kararlarıyla değil; toplumun bilgi birikimi, düşünce özgürlüğü, bilimsel gelişme ve ortak akılla şekillenir.

Cumhuriyet'in kuruluşunda milli egemenlik, bağımsızlık ve çağdaşlaşma hedefleri nasıl bir araya getirilmişse, bugün de demokratik devletin geleceği adalet, liyakat, katılım, üretim ve toplumsal barış ilkeleri etrafında inşa edilmelidir.

Çankaya sofrasının tarihsel mirası, ortak aklın önemini hatırlatmaktadır. Cumhuriyet'in geleceği ise bu ortak aklın bütün topluma yayılmasıyla güvence altına alınabilir.

Atatürk'ün Çankaya'da oluşturduğu düşünce ve istişare, ortak akıl kültürünü bugünün demokratik kurumlarıyla yeniden üretmek, Cumhuriyet'i 21. yüzyıla taşımanın önemli yollarından biridir. Çünkü Cumhuriyet yalnızca geçmişte kurulmuş bir devlet biçimi değildir. Her kuşağın akıl, bilim, özgürlük ve ortak sorumlulukla yeniden geliştirmesi gereken bir toplumsal yaşam projesidir.

Devam edecek (ATATÜRK'ÜN ORTAK AKIL VE İSTİŞARE KÜLTÜRÜ/3)