İnsan ticaretine ilişkin ilk uluslararası normlar; 18 Mayıs 1904’teki Beyaz Kadın Ticaretine Karşı Etkili Himayenin Sağlanmasına Dair Sözleşme ile 1910’daki Beyaz Kadın Ticaretinin Cezalandırılması Konusundaki Paris Sözleşmesi olmuştur.
Bunu 30 Eylül 1921’deki Kadın ve Çocuk Ticaretinin Yasaklanmasına İlişkin Sözleşme, 25 Ekim 1926’daki Köleliğe İlişkin Sözleşme, 11 Ekim 1933’teki Yetişkin Kadın Ticaretinin Cezalandırılmasına İlişkin Sözleşme, 7 Eylül 1956’daki Köleliğin Köle Ticaretinin ve Köleliğe Benzer Kurum ve Uygulamaların Kaldırılmasına İlişkin Ek Sözleşme izlemiştir.
Nihayet 12 Aralık 2000 tarihli Palermo Protokolü, 25 Mayıs 2000 tarihli Çocuk Haklarına Dair Sözleşmeye Ek Çocuk Satışı Çocuk Fahişeliği ve Çocuk Pornografisiyle İlgili İhtiyari Protokol ile 16 Mart 2005 tarihli Avrupa Konseyi İnsan Ticaretine Karşı Eyleme İlişkin Avrupa Konseyi Sözleşmesi ile son şeklini almıştır.
İnsan ticaretiyle ilgili Türk normları; 1982 Anayasası’nda kişi dokunulmazlığı, zorla çalıştırma yasağı, kişi hürriyeti ve güvenlik hakkı, özel hayatın gizliliği, suç ve cezalara ilişkin esaslar, ailenin korunması ve çocuk hakları, çalışma ve sözleşme hürriyeti, çalışma hakkı ve ödevi, çalışma şartları ve dinlenme hakkı ile sosyal güvenlik bakımından özel olarak korunması maddeleriyle düzenlenmiştir.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 80’nci maddesi (göçmen kaçakçılığı md. 79), Ceza Muhakemeleri Kanunu’nun 100’üncü maddesi, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararaası Koruma Kanunu’nın mağdurun ikamet izinlerini düzenleyen 49’ncu maddesi ve mağdura psikolojik destek verilmesi ve cinsel şiddet mağdurunun sınırdışı edilemeyeceğini düzenleyen 55’nci maddesi, Uluslararası İşgücü Kanunu’nun 16’ncı maddesi, Harçlar Kanunu’nun 88’nci maddesi, Türk Vatandaşlığı Kanunu’nun 16’ncı maddesi, Terörle Mücadele Kanunu’nun 1 ilâ 4’üncü maddeleri ile Ulsulararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği (md. 15), Karayolu Taşıma Yönetmeliği (md. 4-13), Türk Vatandaşlığı Kanunu Uygulanması Yönetmeliği (md. 72), Özel İstihdam Büroları Yönetmeliği (md. 12) ve İnsan Ticaretiyle Mücadele ve Mağdurların Korunması Hakkında Yönetmelik de doğrudan ve dolaylı olarak insan ticereti mevzuatını oluşurmaktadır. TCK’ye göre insan ticareti suçunun cezası 8-12 yıl arası hapis ve 10 bin güne kadar adli para cezasını gerektirir. Yargılama ağır ceza mahkemelerinde yapılıp resen soruşturulur.
İnsan ticareti suçu özel kasıtla işlenen bir suçtur. Bu bakımdan TCK’nin 80’nci maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre; zorla çalıştırmak veya hizmet ettirmek, fuhuş yaptırmak, esarete tabi kılmak, vücut organlarının verilmesini sağlamak olarak belirtilmiştir.
Bu suç iradeyi sakatlayan araç fiillerin işlenmesiyle gerçekleşir. Bunlar tehdit, baskı, cebir veya şiddet; nüfuzu kötüye kullanmak; kandırmak; kişiler üzerinde denetim olanaklarından ve çaresizliğinden yararlanmaktır.
Ayrıca seçimli haraketli bir suç olup bir kimseyi ülkeye sokma veya ülke dışına çıkarma, bir kimseyi belirli amaçlar için tedarik etme veya kaçırma, bir kimseyi yukarıda belirtilen amaçlar için bir yerden başka bir yere götürme, sevk etme veya barındırmaktır.
BM Uyuşturucu ve Suç Ofisi’nin 2022 yılı raporuna göre 2020 yılında 51.580 mağdur bildirilmiş olup bunun %42’si kadınlar, %35’i çocuklar ve %23’ü erkeklerden oluşmaktadır. Birinci sırada cinsel sömürü gelirken onu işgücü sömürüsünü takip etmektedir.
İnsan ticareti cinsel, işgücü, zorla evlendirme, çocuk satışı, zorla dilendirme, çocuk savaşçı, organ ve doku ticareti biçiminde ortaya çıkmaktadır.
İnsan ticareti suçunun göstergeleri; seyehat masraflarını başkaları tarafından karşılanması, pasaport veya seyahat belgesinin başkasında olması, borç sömürüsünün oluşturulması, kapalı alanda ve sürekli gözetim altında bulundurulması, ailesine veya yakınlarına haber ya da zarar verme tehdidinin olması, şiddet kullanma tehdidinin veya şiddetin olması, kamu görevlilerinden korkulması veya güven duyulmaması, çekingen davranılması veya bağımsız hareket edilememesi biçiminde sayılabilir.
Ek olarak işgücü sömürüsü mağdurlarının tarım ve inşaat gibi emek yoğun işlerde çalıştırılması, işverenin iş akdine uymaması, sigortasız veya uygun olmayan çalışma koşullarında çalıştırılması, aşırı mesaiye tabi tutulması, az ücret verimesi veya hiç verilmemesi, günde 1 veya 2 öğün yemek verilmesi biçiminde görülür.
Cinsel sömürü mağdurlarının aile içi şiddet veya cinsel istismara maruz kalması, yerel dilde öğrendiği kelimelerin çoğunun cinsel içerikli olması, bekleyici ya da blackboy gibi kişilerce sürekli eşlik edilmesi, günlük kıyafetlerinin az olması ya da hiç olmaması, cinsel yolla bulaşan bir hastalığının olması bunun emareleridir.
Çocuk sömürüsü mağdurlarının kendinden yaşça büyük insanlarla takılması, yaşına ve gelişimine uygun olmayan yerlerde bulunması, ailesi ya da refakâtinde olan kişilerle iletişiminin olmaması, dilendirilmesi, evlendirilmesi, eğitime erişimin sınırlı olması ya da hiç olmaması, yasa dışı yollardan evlat edinilmesi, yaşına uygun olmayan pahalı kıyafet ve eşyalara sahip olması, sık sık kaybolup geri dönmesi gibi göstergeler buna işaret eder.
İnsan ticareti mağduru ya da insan ticareti mağduru olduğundan şüphelenilenler yazılı, sözlü veya elektronik biçimde başvurabileceği gibi ücretsiz olarak ve kimlik bilgileri gizleyerek 157 Yabancılar İletişim Merkezini ya da 112 Acil Çağrı Merkezi arayabilir.
Ayrıca kolluğa ya da savcılığa da başvurulabilir. İnsan ticareti konusundaki değerlendirmeler Göç İdaresi Başkanlığı’ndaki uzmanlar tarafından yapılmaktadır.