Ahilik kurumunun temel dinamiği olan Ahi kelimesi, Arapça “kardeşim” manasına gelmekle birlikte, kelimeyi eski Türkçe’de “cömert ve yiğit” anlamına gelen ve fonetik olarak ahi kelimesiyle de benzerlik arz eden “akı” kelimesine dayandıranlar da mevcuttur. Ahilik; milli birlik ve bütünlüğü, sosyal yardımlaşma ve dayanışmayı ilke olarak benimseyen; toplumsal ahlak kurallarına bağlı, milli bir toplum kurmayı amaçlayan, çalışma hayatını ve iş ahlakını önceleyen, 13.yy.’da kurulup gelişen ve Osmanlı döneminde kurumsallaşmış olan bir teşkilat yapılanmasıdır. Ayrıca Ahilik için; Türk yardımseverliğinin, doğruluk ve merhametinin bir alaşımıdır denilebilir. Bu teşkilatı Anadolu’da kuran ve kurumsallaştıran kişi İran’ın Hoy şehrinden Anadolu’ya gelip yerleşmiş olan Ahi Evran’dır. Teşkilatını pek çok şehir, kasaba ve köyde kurduktan sonra Kırşehir’e yerleşmiş, ömrünün geri kalan bölümünü orada tamamlamıştır. Kendi mesleği debbağlıktır. Dericilerin piridir. Hacı Bektaş-ı Veli ile de dostlukları vardır. Bu özellikler dikkate alındığında onun teşkilatçı kişiliği yanında bir meslek erbabı olduğu ve ayrıca derviş ruhlu mutasavvıf bir zat olduğunu söylemek hiç de yanlış olmaz.
Ahilik kurumunun üyesi olacak olan gençlerin, öncelikle ve özellikle tezgâhta ya da atölyelerde yetiştirilerek mükemmel bir beceri kazanmaları sağlanırdı. Bir yörenin Ahileri akşamları başkanları olan “Ahi Baba”nın zaviyesinde toplanırlar; bu toplantılar kimi günlerde, özellikle o şehir ya da kasabaya önemli bir yabancı konuk geldiğinde kesin olarak yemekli olurdu. Bu yemekler Ahi zaviyesinin mutfağında Ahilerce pişirilirdi. Bir şehre ya da kasabaya gelen normal yabancı konuklar da Ahi zaviyelerinde, Ahi zaviyelerinin bulunmadığı yerlerde ise hayır sahiplerinin yaptırdığı ve köylere kadar yayılmış olan konuk evleri odalarında ağırlanır, hayvanla gelmişlerse hayvanlarına da bakılırdı. Yolların ve konaklama yerlerinin yetersiz, güvensiz ve haberleşmenin çok ilkel olduğu o çağlarda, bu odalar ve benzeri yerler son derece önemliydi.
Ahilikte, bir esnafın uyması gereken ahlaki kurallar öncelikle şunlardı: 1. Doğruluktan ayrılmamak 2. Cömert olmak 3. Alçak gönüllü olmak 4. İyi huylarını geliştirmek 5. Kendisini halkın ve tüketicinin faydasına hasretmek 6. Misafirperver olmak 7. Bir sanat ve iş sahibi olmak 8. Dindar olmak 9. Utanma duygusuna sahip olmak 10. Hile yapmamak 11.Yalan söylememek 12. Başkalarında kusur aramamak 13.Dedikodu yapmamak 14.İçki içmemek 15.Zina etmemek 16.Zenginlere karşı minnetsiz olmak 17. Kimseye kin ve düşmanlık beslememek 18. Büyüklere hürmet, küçüklere şefkat göstermek 19. Nefsiyle ve şeytanla mücadele etmek.
Ticaret ahlakında yapılması istenmeyen şeyler ise şunlardı: 1. Hileli ve çürük mal satmak 2. Müşteriden fazla para almak 3. Bir başkasının malını veya emeğini taklit etmek 4. Satılan mal noksan tartmak veya bozuk terazi kullanmak 5. Sahte ve kalitesiz (fason) mal üretmek.
Sanatla ahlakı birleştiren, sosyal düzeni sağlayan Ahilerin üç şeyi açıktı: Eli açık, kapısı açık ve sofrası açıktı. Üç şeyi ise bağlı/kapalıydı: Gözü bağlı, dili bağlı ve beli bağlıydı (zinadan uzaktı).
Ahilikte kuralların yetersiz kaldığı durumlarda ise müeyyideler devreye konulmuştur. Örnek olarak Ahilikte pabucu dama atılmakdeyimi;bir esnafın kusurlu, kalitesiz veya hileli mal üretmesi durumunda, o kişinin pabuçlarının (ayakkabılarının) meslek odası tarafından damın üzerine atılması ve böylece meslekten dışlanıp halka teşhir edilerek dükkânının iş yapamaz hale getirilmesi anlamı taşımaktaydı.
Esnaf, iş yerlerinde mesleki eğitim alır; akşam da zaviyede toplanırdı. Burada ahi adayları bilgi, ahlak ve davranış konusunda eğitilirdi. Ayrıca bu zaviyelerde yemek pişirme, temizlik, misafir ağırlama, alış-veriş gibi toplum kuralları öğretilirdi. Haftada bir gün askeri talim yaptırılırdı. Günümüzde şekil itibariyle değil ama özü itibariyle ahilik anlayışını tekrar idrak etmek ve yaşatmak durumundayız.
