Dört Kapı, Kırk Makam; tasavvufta ve özellikle Alevi-Bektaşi tasavvuf anlayışında, insanın kulluk noktasında ve ahlaken olgunlaşarak "İnsan-ı Kâmil" derecesine ulaşmak için geçmesi gereken manevi aşamaları ifade eder. Her kapının onar makamı (kuralı) vardır. Bu tasavvuf anlayışını sistematik hale getiren Hacı Bektaş-ı Veli’dir. Bu tasavvuf düşüncesinin detayları Hacı Bektaş-ı Veli'nin Makâlât adlı eserinde şöyle açıklanmıştır:
1. Şeriat Kapısı (Muamelat Kuralları Öğrenme)
Dinin zahiri (görünür) kurallarının öğrenildiği ve uygulandığı ilk basamaktır. On maddeyi ihtiva eder: 1. İman etmek, 2. İlim öğrenmek, 3. İbadet etmek, 4. Haramdan uzak durmak, 5. Ailesine faydalı olmak, 6. Çevreye zarar vermemek, 7. Peygamberin sünnetine uymak, 8. Şefkatli ve merhametli olmak, 9. Temiz olmak, 10. Kötü işlerden sakınmak.
2. Tarikat Kapısı (Nefis Terbiyesi)
Manevi bir rehber (mürşit) eşliğinde nefsin eğitildiği ve kalbin kötülüklerden arındırıldığı aşamadır. Hacı Bektaş-ı Velî’nin diliyle; “ikrar verip bir yola girme” kapısıdır. Şu on maddeyi kapsar: 1. Tövbe etmek, 2. Mürşidin (rehberin) öğütlerini dinlemek, 3. Temiz giyinmek, 4. İyilik yolunda çalışmak, 5. Hak yolunda hizmet etmek, 6. Haksızlıktan korkmak, 7. Ümitsizliğe düşmemek, 8. İbret almak, 9. Nimet dağıtmak (infak, cömertlik), 10. Özünü fakir görmek.
3. Marifet Kapısı (İlahi Bilgi)
Nefsin temizlenmesiyle kazanılan ahlaki olgunluk ve manevi sırları idrak etme aşamasıdır. Hacı Bektaş-ı Velî’nin sözleriyle ifade edecek olursak;“Marifet, Hakk’ı kendi özünde bulmaktır.” Şu on maddeyi ihtiva eder: 1. Edepli olmak, 2. Bencillik, kin ve garezden uzak olmak, 3. Perhizkârlık (nefsi dizginlemek), 4. Sabır ve kanaat, 5. Hayâ (utanma duygusu), 6. Cömertlik, 7. İlim öğrenmek, 8. Şefkat göstermek, 9. Özünü bilmek, 10. Marifet (Allah'ı gönülden tanımak).
4. Hakikat Kapısı (Yaratıcıya Ulaşma)
Nihai aşama olup, kulun yaratan ile bütünleştiği, her şeyin iç yüzünü keşfettiği ve ilahi sırrı gördüğü makamdır. Hünkâr’ın deyimiyle, “Allah’ı kendi özünde görme” makamıdır. Hakikat kapısı şu on maddeyi içerir: 1. Alçakgönüllü olmak, 2. Ayıpları görmemek, 3. Yapabileceğin hiçbir iyiliği esirgememek, 4. Hoşgörülü olmak, 5. Var olan her şeyi sevmek, 6. Özünü Hak'ta görmek (Allah'a teslimiyet), 7. Gerçeği gizlememek, 8. Manayı bilmek (Hakk'ı idrak), 9. Seyr-ü sülük (Manevi yolculuk), 10. Allah’ın varlığına ulaşmak (Vahdet-i Vücud)
Bilindiği gibi Anadolu’nun ser çeşmesi ünvanına sahip olan Hacı Bektaş-ı Veli, Anadolu’da vuku bulan Babai isyanını tasvip etmediği için bu isyana katılmamış ve Sulucakarahöyük’e (Hacıbektaş’a) gelerek yerleşmiştir. Kendi devrinde bile Anadolu’da önemli nüfuza sahip olan Hacı Bektaş-ı Veli Yeniçeri Ocağı’nın piri olarak kabul görmüş ve Yunus Emre, Ahi Evran gibi devrinin önemli sûfileriyle yakınlık kurmuştur. Hatta Ahi Evran’ın dostlarıyla sohbet ederken, “Kim bizi şeyh kabul ederse, onun şeyhi Hünkâr Hacı Bektaş’tır.” dediği rivayet edilir. Yine kimi rivayetlere göre kullandığı dil ve hitap ettiği kitle bakımından da Hacı Bektaş-ı Veli, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’ye uzaktır. Biri tasavvufu halk kitlesine yani avama sevdirmeye çalışırken diğeri havasa yani bir üst tabakaya, okur-yazar sınıfına benimsetmeye çalışmıştır diyebiliriz. Tabii ki bu arada Anadolu’daki Hristiyan tebaanın Müslüman olmalarında ve yine Şamanist Moğolların İslamiyet’ten etkilenmelerinde Hacı Bektaş-ı Veli’nin rolü yadsınamaz. Bu arada Mevlânâ Hazretlerine mâl edilen bir söz: “Seyri sulukta iken hangi makama çıktımsa önümde bu Koca Türkmen’i gördüm.” Koca Türkmen dediği Yunus Emre Hazretleridir.
Her ne kadar sembolik gibi gözükse de İslam tasavvufunun bu dört katmanı yani Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat bir hayat düzenini, felsefesini ve kimliğini ifade eder. Buradan yola çıkarak Ahi Evran’ın Şeriatı, Hacı Bektaş-ı Veli’nin Tarikatı, Mevlana Hazretlerinin Marifeti ve Yunus Emre Hazretlerinin de hakikati bir simge olarak şahsiyetlerinde taşıdıklarını söyleyebiliriz. Yani duruşları, yaşayışları, kimlikleri ve söylemleri bakımından bu makamları uygunluk gösterdikleri kanaatindeyim.