Bir kentin sahip olduğu maddi ve manevi değerler o kentin kültürel dinamiklerini oluşturur. Kentler büyür, gelişir ve değişir. Buna paralel olarak kültür de çeşitli gelişmelerden etkilenerek evrilir. Kısaca her şey Tanpınar’ın dediği gibi; değişerek gelişir, gelişerek değişir.
Herhangi bir yeni buluş ya da icat, çeşitli göçler ve teknolojik gelişmeler toplumun kültür yapısında değişime sebep olur. Diğer unsurlar bu değişime ayak uydurmaya çalışır. Bu uyumun gecikmesi ya da uyumsuzluk sosyal gerilimlere neden olur. Varoşlardaki sosyal problemlerin bir nedeni de budur.
Kültür değişiminin en yoğun izlendiği süreç şehirleşme sürecidir. Bu süreçte pek çok halk kültürü unsurunun değiştiğini ya da kaybolduğunu görmekteyiz. Çünkü geleneğin en önemli özelliği devamlılık arz etmesidir. Devamlılık ise ihtiyaca bağlıdır. İhtiyaç ortadan kalktığında kültürün devamlılığı da sekteye uğrar.
Bu değişim sürecinden; geleneksel kıyafetlerimiz, yemek alışkanlıklarımız, eğlence kültürümüz, halk zanaatlarımız, düğün, sünnet ve cenaze âdetlerimiz, müzik ve sözlü kültürümüz, mimarimiz, yemek yeme alışkanlığımız ve kullandığımız eşyalar bir şekilde etkilenmektedir.
Bu Değişim Sürecinden Samsun Nasıl Etkilenmiştir?
Samsun; deniz, demir, hava ve kara yolu ile ülkenin her tarafına erişebilen bir şehirdir. Şehirde kurulan şeker fabrikası, kereste fabrikaları, azot ve bakır fabrikası, liman ve barajlar, küçük ve orta ölçekli sanayi sitesi, havaalanı, çimento fabrikası; Osmanlı döneminde yapılan ve Cumhuriyet döneminde tam işlevine kavuşan sigara fabrikası; yine Osmanlı döneminde başlanıp Cumhuriyetin ilk yıllarında tamamlanan Samsun-Sivas demiryolu hattı Samsun’u bir cazibe merkezi haline getirmiştir. Bu, yalnızca Samsun’daki köylerden şehir merkezine olan göçü değil, başka şehirlerden Samsun’a olan göçü de hızlandırmıştır. Daha önce Balkanlar’dan ve Kafkaslar’dan şehre yapılan dış göçe bir de iç göç eklenmiş oldu. Bu göçler Samsun’u kozmopolit bir yapıya büründürmüş ve Samsun’u adeta küçük bir İstanbul haline getirmiştir.
1935 yılında 338.014 olan nüfusuyla Türkiye’de on beşinci sırada yer alan Samsun; 1980’lere gelindiğinde gelişmişlik ve nüfusu itibariyle Türkiye’de ilk sekiz şehir arasına girmeyi başarmıştır. Sözlü ve yazılı kaynaklardan öğrendiğimize göre, 1940-1970 yılları arasında Samsun’da sosyal ve kültürel hayat çok dinamiktir. Bugün Atatürk Anıtının olduğu yerin yanında meşhur “Zihni’nin Gazinosu” vardır ve burada fasılla başlayan programlar gece yarılarına kadar sürmekyedir. Yine Samsun’da o zamanlar kışlık sinemalar yanında birçok yazlık/bahçe sinemaları da mevcuttur. Bugünkü İstiklal (Çiftlik) caddesinin başlangıcından Ağabali Caddesine kadar olan bölümde sağlı-sollu bahçeli, çoğu ahşap olan geleneksel Samsun evleri sıralanmaktadır. Yine Samsun’da kurulu olan Canik Şeker Fabrikası, meşhur Hacı Bekir lokumlarıyla rekabet edebilecek durumdadır. O yıllarda Samsun’da pek çok insanın istihdam edildiği makarna fabrikası vardır. Deniz, Büyük Cami’nin ve vilayet konağının hemen yanı başındadır ve buralarda yük, gaz, tuz, tütün ve yolcu iskeleleri mevcuttur. Bu bahsi geçen unsurlar günümüzde artık yoktur. Hele hele Uluslararası Samsun Fuarı’nı hatırlamamak mümkün müdür?
2024 yılı itibariyleon yedi ilçesi ve 1.247 mahallesi bulunan Samsun’un nüfusu 1.377.546’dır ve Samsun bu nüfusuyla Türkiye’de 16. sıradadır. Nüfusunun %30’u kırsalda yaşamaktadır. Her yıl kenti 100.000 yerli ve yabancı turist ziyaret etmektedir. Yaklaşık bir rakamla 7 tiyatro topluluğuna, 34 yerel gazeteye, 6 yerel dergiye sahip olan Samsun’da 4000 yatak kapasiteli 20 hastane bulunmaktadır.
Günümüzde Samsun’daki kültür mekânları olarak; semt pazarları, yabancılar pazarı, Atakum Sahilinde bulunan kafeler, Bandırma Vapuru, düğün salonları, eğlence mekânları, Kent Müzesi, Yeni Samsun Müzesi, Meşe Tesisleri, Doğu ve Batı Park alanları ile Amisos Tepesi öne çıkmaktadır.
Bu kültürel mekânlarda Samsun’a ait değerler mutlaka öne çıkarılmalı ve korunmalıdır. Sürdürülebilir ekonomik kalkınma içerisinde Samsun’un kültürel unsurları ve kentsel imgeleri öne çıkarılmalıdır. Samsun’un Somut Olmayan Kültürel Mirası tespit edilmeli, derlenip kayıt altına alınmalı ve mutlaka canlı bir biçimde müzeleşmelidir. Bu tarz örnek müzeler Türkiye’de mevcuttur. Bu işin yükü de büyük oranda Büyükşehir Belediyemize düşmektedir. Bu konuda UNESCO Türkiye Milli Komisyonu ile işbirliği yapmak elzemdir. Bu işin temelleri de geçtiğimiz hafta atılmıştır. Hayırlı olsun.