70’li yıllarda Samsun-Çarşamba dolmuş muavini çağırması:
Çarşamba biliriybiliriy
Dölle para yok
Jetten de fızlım gidi
Çarşambalıların kendine özgü şivesi Doğal Yaşam Parkı’nda yaşatılıyor!
Samsun’un başta “Çarşamba’yı Sel Aldı” olmak üzere türkülere konu olan ilçesinde ağdalı dilden kaçınıyor. Kurallara uymuyor. Ekler, zamanlar Çarşambalılar için önemli değil. Konuşmalarında “yor” ve “sun” eklerine pek yer vermiyor. Bazı harfleri de kullanırken tipik Karadenizli ağzı kullanıyor. “k” yerine “g” gibi.
Yıllar önce Samsun Çarşamba arası 1 lirayken Samsun’dan kalkan Çarşamba minibüsçülerin yolcu taşıma güftesi “Çarşamba’yı Sel Aldı” türküsünden sonra en meşhur söz öbeği olmuştu:
Çarşambiii, Çarşambiii/Döllerden para almiii/Jetten bile fızlım gidi/Biliriyyybiliriyyy/ Galkiii, galkiii
Günümüzde minibüsçüler arasında rekabet yaşanmıyor. Minibüsler Samsun ve Çarşamba’daki istasyonlardan belli saatlerde sefere çıkıyor. “Çarşambiii, Çarşambiii” diye bağıran muavinler olmuyor artık minibüslerde.
Çarşamba Belediyesi, Çarşamba Ağzı ya da Konuşmanın Çarşambaca’sı kültürünü bazı parklarda yaşatıyor.
Çarşamba doğumlu Samsun Kültür Müdürlüğü’nden emekli Orhan Keskinsoy, 2000 yılında yazdığı “Konuşmanın Çarşambaca’sı” adlı yapıtında konuyu şöyle anlatmıştı:
“Türk Dil Kurumu’nun Derleme Sözlüğü’nü incelerken bölge konuşma kılavuzu hazırlama fikri gelişti bende. Asıl başvuru kaynağım yine Derleme Sözlüğü oldu. Ancak orada katılmadığım veya yine orada olamayan birçok şeyle karşılaştım. Bu bir dil kitabı veya dil sözlüğü değil. Olsa olsa alıştırma defteri olabilir. Neden ‘alıştırma defteri’ diyorum? Burada bazı yörelerimizde sözcüklerin aynı ama ayrı anlamları görülebilir. Bu defteri eline alan, önce yanlışı düzeltecek.”
Dışarıdan gelen insanları Çarşamba’da bazı sözcükleri anlamadığına dikkat çeken Keskinsoy, şu örneği vermişti:
“İzmir’den gelmiş, oralı bir beden eğitimi öğretmeni derste öğrenciyi kaldırır. Konu: Takla atmak. Öğretmen, ‘hadi oğlum yapsana’ der. Öğrencinin yanıtı şöyle olur: ‘Öğretmenim, ben dimdombalak yapamıyorum.’ İzmirli öğretmen hayretler içinde kalmıştır.”
“Konuşmanın Çarşambaca’sı”nda“Kurallardan Kaçma” sayfasında dikkati çekenler ise şunlar olmuştu:
-Öyle mi kız abla? -Ölemigı abu.
-Öyle veya böyle buraya gel. -Öle veya böri gel.
“yor” ve “sun” ekleri de pek kullanılmaz.
-Napıyorsun, gidiyorsun, geliyorsun vb. gibi. -Napiin, gidiin, geliin vb.
-Nereye gidiyorsun Ayşe abla? -Neri gidin Ayne abu.
Bazı harfleri kullanırken tipik Karadenizli ağzı kullanılır. “k” yerine “g” gibi.
-Kız, kapı, karga, karı vb. gibi. -Gı, gapı, garga, garı.
-Arkanıza yaslanın. -Arkaza yaslanın.
Çarşamba’nın meşhur köy düğünlerinde insanlar düğünlerinin dilden dile dolaşması için kutularca mermi atarlardı. Bu düğünlerde mermi kara borsaya düşer. 2-3 misli fiyata çıkardı merminin kutusu.
Çarşambalı Ferhan Şensoy da “Kalemimin Sapını Gülle Donattım” adlı kitabında anlattığı gibi fındık oranın altınıdır. Fındıklarını bahçeden toplayıp parasını alanlar hemen havalara girer, akşamları rakı içer. Memleketin para gördüğü bu mevsimde vurulan insan sayısında artış görülür genelde. Tehlikeli ama çok seviyorum memleketimi.